Op kunstacademies leer je primair als vormgever autonoom te ontwerpen. Vanaf je tekentafel of met je tekenprogramma creëer je onafhankelijk een nieuw, op zichzelfstaand ontwerp. Maar als het een ontwerp in opdracht is, is het dan niet essentieel om eerst de opdrachtgever te leren kennen? En achterliggend: de gebruiker (lezer, bezoeker, koper etc.) van je ontwerp?

Het lijkt soms bijna een verboden gebied: de opdrachtgever leren kennen. Want wat als je daardoor je eigen signatuur moet loslaten? Dat staat toch haaks op autonoom ontwerpen? Ook bij ruimtelijk ontwerp speelt dit vanouds. Traditioneel gezien start de ruimtelijk ontwerper met het Programma van Eisen. Vaak heeft dit PvE grotendeels een functionele insteek. Vervolgens bezoekt de ruimtelijk ontwerper het gebouw en de omgeving en vraagt hij naar plattegronden. Hij drukt z’n foto’s af, verzamelt eventueel referentiemateriaal en zoekt naar abstracties en vormt ideeën. Hij buigt zich vervolgens over de plattegrond van het gebouw, legt daarover schetspapier en volgt de contouren om gevoel te krijgen bij de grootte, de vorm etc. van de te ontwerpen ruimte. Hij maakt vervolgens aantekeningen en legt nieuw schetspapier over de vorige. Hij speelt met lijnen, streept door, vult aan, rangschikt, onderzoekt. En nagelang hij meer heeft geschetst vormt zich langzamerhand een ontwerpidee, een concept, hetzij op papier of op de computer.

Ruimtes ontwerpen voor de gebruiker

Ik denk dat deze traditionele, gespecialiseerde ontwerper steeds minder past in de huidige maatschappij. In de huidige tijd, waar alles ‘in the open’ ligt en klanten/medewerkers en anderen zich via het web bundelen en positieve en negatieve ervaringen delen, kan je niet om de toekomstige gebruikers van de ruimte heen. Als je als ontwerper hen niet kent, hoe kun je hen dan inspireren en overtuigen?

Kortom, de ruimtelijk ontwerper is in mijn ogen aan het opschuiven van een autonoom ontwerper naar een gebruikergeoriënteerde ontwerper. En de vraag rijst dan op: hoe leer je die gebruiker kennen? Marketeer Paul Postma (PPMC) zegt het kort een krachtig: ‘Luister nooit naar de klant, maar kijk wat hij doet’. Ook ik denk dat het belangrijk is om goed te observeren. En dat lukt niet als je niet achter je tekentafel wegkomt. Er zijn verschillende manieren om te observeren. Vaak een combinatie van daadwerkelijk ergens zitten en uren kijken, tot meelopen met de bezoeker en hem eventueel vragen stellen. Dat laatste kan ook achteraf, bijvoorbeeld na een bezoek aan de ruimte. Zo heb ik voor een retailformule bezoekers bij het verlaten van een van de winkels gevraagd naar hun keuze-, koop- en zoekgedrag. Het bewijs dat zij wel of niet iets gekocht hadden, kon ik op dat moment ook daadwerkelijk zien. Een veel sterker bewijs dan een vraag vooraf gesteld als ‘Zou u een aankoop doen als de winkel meer …’.

Visuele journalistiek

Wat dat betreft is een vormgever een soort ‘visueel journalist’. Geen ontwerper die geïsoleerd werkt, maar iemand die op pad gaat, onderzoekt, vragen stelt, kritisch is, zich verdiept. Alle input komt samen in het eindproduct. Bovendien is het steeds meer gebruikelijk dat de gebruiker ook na het opgeleverde ontwerp zijn eigen invloed op het ontwerp heeft. Volgens Gui Bonsiepe, de Braziliaanse professor of information design, is ‘een ontwerp zelden meer een besloten, gerealiseerd product. Steeds vaker wordt het een voorstel, dat zijn eigenlijke vorm krijgt in de interactie met een publiek’.

Randvoorwaardelijk ontwerpen

Uiteraard zorgt de observatiefase ervoor dat er pas later kan worden gestart met daadwerkelijk ontwerpen. En dat kan voor een ontwerper beangstigend zijn. De energie die hij voelt bij de nieuwe opdracht, de verbeeldingskracht die hij wil toepassen: hij wil zo snel mogelijk zijn eerste ideeën op papier zetten. Maar ik denk dat als er eerst in alle rust wordt gekeken, gevraagd, geanalyseerd, er daarna een beter, passender ontwerp met meer diepgang en gelaagdheid kan worden gerealiseerd. Zonder enig verlies van autonomie, eigen visie, standpunten of signatuur. Maar wel met heldere randvoorwaarden die uit deze analysefase zijn komen bovendrijven.

Comments are closed.